عربی دبیرستان و نکات کنکوری

شیوه مجهول کردن فعل

فعل ماضی : 1- عین الفعل را ، کسره    ِ   می دهیم

2- حروف متحرک ماقبل  را ضمه     ُ      می دهیم

مثلا: إِسْتَخْرَجَ (استخراج کرد) اُسْتُخْرِجَ(استخراج  شد)

در ترجمه فعل ماضی: از « شد» استفاده می کنیم

فعل مضارع: 1- عین الفعل را ، فتحه    َ   می دهیم

2- فقط حرف مضارعه  را ضمه     ُ      می دهیم

مثلا:یَسْتَخْرِجُ (استخراج می کند) یُسْتَخْرَجُ (استخراج می شود)

در ترجمه فعل مضارع: از «می شود» استفاده می کنیم

جمله معلوم و جمله مجهول

جمله معلوم به جمله ای گفته می شود که فاعل آن مشخص باشد :

کَتَبَ  علیٌ  التمرینَ   ( علی: فاعل است)

یَطْرَقُ  محمدٌ  البابَ ( محمد : فاعل است)

     جمله مجهول جمله ای است که فاعل آن ،حذف شده باشد:

کُتِبَ  التَّمرینُ   (التمرینُ : نایب فاعل است) 

تمرین، نوشته شد           

  یُطرَقُ  البابُ   (البابُ :نایب فاعل است)           

در ،کوبیده می شود (فاعل؟) 

روش تبدیل جمله معلوم به مجهول:

  1- حذف فاعل از جمله 

 2- قرار گرفتن مفعول به جای فاعل{نایب فاعل نام می گیرد} و تغییر حرکات آن به مرفوع

3-تطابق فعل با نایب فاعل :یعنی بعد از حذف فاعل، باید به نایب فاعل توجه کنیم و از نظر جنس،فعل را مطابق با نایب فاعل بیاوریم.

غَرَسَ عليٌ شَجَرَةً             غُرِسَتْ شَجَرَةٌ

 4- تغییر حرکات فعل . اگر فعل ماضی باشد حرکت  عین الفعل را به کسره و حروف متحرک ماقبل( حرکتهای غیر ساکن ماقبل) را به ضمه تغییر میدهیم.

      ضَرَبَ > ضُرِبَ                       اِستَخرَجَ> اُستُخرِجَ                          

    و اگر فعل مضارع باشد حرکت عین الفعل را به فتحه و فقط حرکت حرف مضارعه را به ضمه تغییر می دهیم.

     یَسأَلُ> یُسأَل

     چند نکته:

      1-عین الفعل : دومین حرف اصلی فعل است:   کتبَ      / استَخرَجَ

     2- فقط ازفعلهای متعدی میتوان مجهول ساخت و از فعلهای لازم نمی توان مجهول ساخت .  

  جاء ، جلس،  ذهب ، دخل ، سافر ... (لازم)               

فعل متعدی :فعلی  است که  اگر «چه کسی را ؟ یا    چه چیزی را ؟ به ابتدای آن اضافه کنیم  دارای معنا و مفهوم باشد :  کشف،  صنع ، استخرج  ، فحص ، قبّل  ...  (متعدی)

    3- فعل معلوم از نظر جنس و عدد با فاعل خود و فعل مجهول با نایب فاعل خود مطابقت دارد.  

 أَکرَمَ علیٌ فاطمهَ       اُکرِمَت فاطمهُ

   4-   فاعل و نایب فاعل به سه صورت در جمله می آید: 1- اسم ظاهر : یعنی یک اسم  مرفوع که پس از فعل معلوم یا مجهول بیاید:

    بَنی عليٌ مسجداً فی المدینه(علي :فاعل) 

  بُنِیَ مسجدٌ فی المدینة(مسجدٌ :نایب فاعل)

  2- ضمیر بارز :یعنی ضمیری که به فعل معلوم یا  مجهول متصل باشد :  حَرَستُ(تُ فاعل) حُرِستُ( تُ نایب فاعل) -      یَترکونَ( و : فاعل)   یُترَکونَ(و: نایب فاعل)

    3- ضمیر مستتر :  در صیغه های بدون ضمیر، که فاعل یا نایب فاعل ،بعد از فعل، نیامده باشند، فاعل یا نایب فاعل آنها ضمیر مستتر (پنهان) است که در اینصورت  باید فاعل یا نایب فاعل را از صیغه فعل تشخیص دهیم.

 جاهَدَ( فاعل: ضمیر مستتر هو) في سبیلِ الحَقِّ

حتی قُتِلَ(نایب فاعل: ضمیر مستتر هو)

نکته :هنگام پیدا کردن فاعل یا نایب فاعل دقت کنید که فعل معلوم است یا مجهول

نکته: برای پیدا کردن فاعل و نایب فاعل هرگز به قبل از فعل بر نگردیم.

  4- در ترجمه فعل مجهول به فارسی: از فعل «شد برای ترجمه ماضی و   می شود برای ترجمه مضارع) استفاده می کنیم.  بَنَی (ساخت) بُنِیَ(ساخته شد) / یَعرِفُ (می شناسد ) یُعرَفُ(شناخته  می شود)